Muhkem ve Muhtelifu'l-Hadis:

aa. Muhkem Hadîs: kendi ayarında herhangi bir hadisle çelişki halinde bulunmayan makbul hadis’e denir. Hadislerin çoğu bu tür muhkem hadislerdir. Birbiri ile çelişen hadisler ise hadislerin tümüne nispetle azdır.

ab. Muhtelifu'l-Hadîs: "mânâları birbiri ile çelişik halde bulanan hadisler" demektir. Yani mânâları birbirine zıt olan iki hadis demektir.

 Terim olarak muhtelif hadîs; aralarını cem etme imkânı bulunmakla beraber kendisi gibi bir hadisle çelişki halinde bulunan makbul hadis demektir.

Yani bu hadis sahih veya hasendir; derece ve kuvvet bakımından kendisi gibi olan, fakat zahirde bu hadisin mânâsını nakzeden başka bir hadis vardır; ancak mütehassıs âlimlerin, bu iki hadisin delâlet ettiği hükümlerin arasını makbul bir yöntemle bulmaları mümkündür.

Muhtelifu'l-Hadîse örnek:

1. Müslim'in tahric ettiği: "(Hastalığın) sirayet(i) yoktur, uğursuzluk da yoktur" , hadisi ile;

2. Buhârî'nin rivayet ettiği: "Aslandan kaçtığın gibi cüzamlıdan'' da kaç!" hadisi gibi.

Mütearız İki Sahih Hadisle Karşılaşan Bir KimseninNe Yapması Gerektiği: Böyle bir durumla karşılaşan kimse aşağıdaki merhaleleri takip etmesi gerekir:

l. Bu iki hadisin arasını cem etme [bulma] imkânı varsa: Bu durumda cem etme yoluna gitmek gerekir ve her iki hadis ile de amel etmek vacip olur.

2. Bu iki hadisin arasını herhangi bir şekilde cem etme imkânı yoksa:

a. İkisinden birinin nâsih olduğu bilinirse: Nâsiha öncelik verip onunla amel eder, mensûhu terk ederiz.

b. Eğer nâsih olan hadis bilinmezse: Bu durumda, tercih sebeplerinden herhangi birisi ile, hadislerden birini diğerine tercih ederiz. Söz konusu tercih sebepleri elli veya daha fazladır. Bu aşamadan sonra tercihe daha layık olanla amel ederiz.

c Biri diğerine tercih edilemezse: -Ki bu nadirdir- bizi tercihe sevk edecek herhangi bir tercih sebebi buluncaya kadar amelden tevakkufa ederiz.

Muhtelifu'l-Hadîs Konusunda Telif Edilen En Meşhur Eserler:

1- İmâm Şafiî (Ö.204/819): İhtilâfu'l-hadîs. İmâm Şafiî bu konuda ilk söz eden ve aynı zamanda ilk eser veren kişidir.

2- Abdullah b. Müslim b. Kuteybe (Ö.276/889): Te'vîlu Muhtelifi'l-hadîs.

3- Ebû Ca'fer Ahmed b. Selâme et-Tahâvî (Ö.321/933): Müşkilü'l-âsâr